woensdag 10 september 2014

Adellijke leefwerelden in het oosten van Gelderland

Afgelopen maanden verschenen twee studies die een indringend beeld schetsen van de levenssfeer van de adel in het oosten van Gelderland in de achttiende en vroege negentiende eeuw. Allereerst het met Tussen kasteel en kerk van Marc Lindeijer, waarin de lezer wordt meegevoerd naar de buitenplaatsen en kastelen van katholiek gebleven adellijke families. Deze families waren weliswaar vanwege hun geloof uitgesloten van de politieke macht op het gewestelijke toneel, maar slaagden er desondanks wel in om zich in hun adellijke stand te handhaven. Lindeijer laat heel mooi zien hoe zij dat deden, en besteedt vooral aandacht aan de manier waarop zij zich manifesteerden als beschermheren van plaatselijke katholieke geloofsgemeenschappen. Hoofdpersonen in zijn boek zijn de in de achttiende eeuw steeds rijker wordende Van der Heydens en aanverwante families als Van Dorth, Hacfort, Van Hövell, Van Lamsweerde en Van Nispen.
veel gevoel voor detail geschreven

Door hun katholieke geloof leidden de door Lindeijer behandelde families tot op zekere hoogte een bestaan in de schaduw van de protestantse geslachten die wél ‘stem in staat’ hadden en zich dus verzekerd wisten van lucratieve ambten en commissies. De Van Westerholts op kasteel Hackfort bij Vorden hadden eveneens nauwelijks toegang tot de politieke macht. Deze uitsluiting werd echter niet door hun religie veroorzaakt – zij waren protestant – maar door de ernstige psychische problemen waarmee vooral de mannelijke telgen van de familie worstelden. Bert Koene reconstrueert in zijn opzienbarende Adel in opspraak zonder enige terughoudendheid deze problemen en hun verstrekkende gevolgen. De moeilijkheden op Hackfort begonnen nadat Johan Frederik van Westerholt in 1721 boven zijn stand was getrouwd met de dochter van een Pruisische veldheer. De oudste zoon uit dit ongelukkige huwelijk, dat in een scheiding zou eindigen, had een psychische stoornis en bracht meer dan de helft van zijn leven in opsluiting door. De tweede zoon raakte in allerlei schandalen verwikkeld, terwijl zijn veel jongere vrouw na zijn dood een seksuele verhouding aanging met een boerenzoon, die tenminste twee kinderen bij haar verwekte. Dat de reputatie van de Van Westerholts niet voorgoed werd gebroken, was uitsluitend te danken een zwager, die door Koene wordt gepresenteerd als een bekwaam crisismanager.
Hoe sterk de door Koene en Lindeijer beschreven leefwerelden ook uiteenliepen, zij vonden elkaar in manier waarop adellijke families omgingen met aan lager wal of in opspraak geraakte verwanten. De persoonlijke verlangens van die laatsten werden niet of nauwelijks gehoord en het ging uiteindelijk vrijwel uitsluitend om het toedekken van de schande die zij veroorzaakten. Want wat boven alles telde, was de eer van de familie.

Marc Lindeijer S.J., Tussen kasteel en kerk. De katholieke Gelderse adel, 1765-1827 (IJzerlo: Uitgeverij Fagus, 2014, 288 pag., ill.)
Bert Koene, Adel in opspraak. De Westerholts van Hackfort in de achttiende eeuw (Hilversum: Verloren, 2014, 160 pag., ill.)

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen